شخصيهء او منحفط نيست و بلكه و نه هويت نوعى آن . لكن انسان بدين وضع نيست زيرا انسان را اكوان متعدد است ، بعضى طبيعى و بعضى نفسانى و بعضى عقلى است ( انسان طبيعى ، نفسى و عقلى ) و براى هر يك از اين اكوان سه گانه مراتب غيرمتناهى است بر حسب وهم و فرض نه بر حسب انفصال خارجى پس بعضى منتقل به بعضى ديگر شود از پايين‌تر به بالاتر . « 1 » و از اخسّ به اشرف و مادام كه همهء شرايط مادون را استيفا نكرده است يعنى آن چه مربوط به نشأت اول از اين سه نشأت است يعنى طبيعت و نفسيت و عقليت به نشأت دوم نرود و همين‌طور از دوم به سوم پس انسان از مبدأ طفوليت تا اوان بلوغ و يا اوان اشتداد صورى انسان طبعى است و انسان اول است و به تدريج صفاى وجودى مىيابد و لطيف مىشود تا آن‌گاه كه كون ديگر اخروى نفسانى براى او حاصل شود كه در اين مرتبه انسان نفسانى است و انسان ثانى است و او را اعضاى نفسانى است كه در وجود نفسانى خود نيازى به مواضع متفرق ندارد يعنى آن طور كه در انسان طبيعى نياز دارد زيرا وجود نفسانى مرتبهء جمع متفرقات است و به جز مرتبهء وجود مادى حيوانى است و هر گاه از وجود نفسانى منتقل شود به وجود عقلى و عقل بالفعل شود كه در خيلى كم از افراد اتفاق مىافتد بر حسب اين وجود ، انسان عقلى است و او راست اعضاى عقليه و او انسان ثالث است اين در صورتى است كه ترتيب امر را از اين عالم به حساب آوريم و اگر ترتيب را از عالم عقل به حساب آوريم آن وقت انسان اول ، انسان عقلى است و انسان دوم نفسانى و سوم طبيعى . ارسطو گفته است ( اثولوجيا مربوط به ارسطو نيست ) انسان عقلى به انسان دوم كه در عالم نفسانى است به واسطه نورش فيض رساند و انسان دوم به واسطه نورش بر انسان سوم اشراق كند و آن انسان سوم در عالم جسمانى است ، جسمانى اسفل . پس در انسان جسمانى انسان نفسانى و انسان عقلى است يعنى سه وجود به هم پيوسته‌اند و انسان جسمانى صنم آن دو انسان است و انسان جسمانى پاره‌اى ازافاعيل انسان عقلى و پاره‌اى از افاعيل انسان نفسانى را انجام مىدهد ، در انسان جسمانى ، كلمات انسان نفسانى و كلمات انسان عقلى است كه انسان جسمانى هر دو كلمه را جمع كرده است يعنى نفسانى و عقلى به جز اين‌كه آثار انسان نفسانى و عقلى در انسان جسمانى كم است زيرا صنم صنم است اين بود سخن ارسطو . ملا صدرا در تكامل انسان و تجرد آن از مراتب ادنى به اعلى و رسيدن به مقام تجرد كامل شرح مستوفى داده‌اند . مراتب وجود - مراتب وجود پنج است ، ذاتى ، حسّى ، خيالى ، عقلى و شبحى . « 2 » مرتبت احديت - ملا صدرا با استفاده از سخنان عارفان و اهل اللَّه براى وجود مطلق مراتبى قايل شده است و گويد : حقيقت وجود هر گاه به شرط لا مأخوذ و ملحوظ شود يعنى به شرط ان لا يكون معها شىء . وجود را با اين لحاظ مرتبت احديّت نامند كه در آن تمام اسما و صفات مستهلك‌اند و مرتبت جمع الجمع و نيز حقيقة الحقايق ناميده‌اند و هر گاه به شرط شىء

--> ( 1 ) اسفار ، ج 2 ، سفر 4 ، صص 94 - 98 . ( 2 ) مبدأ و معاد ، ملا صدرا ، ص 295 .